Muhsin Yazıcı

Cumhuriyet Öncesi Türk Eğitim Tarihi – 2

  • SELÇUKLULAR VE ANADOLU BEYLİKLERİ
  • Dandanakan Gaznelilere karşı kazanılınca Büyük Selçuklu Devleti kurulmuştur. Daha sonra Abbasi halifesi şii baskısından kurtarınca dünya sultanı ilan etmiştir. Anadolu’nun kısa sürede Türkleşmesine yardımcı olmuştur.

  • Selçuklularda eğitimin temel özellikleri kısaca;
  • Devlet adamları eğitime ve bilime önem vermişlerdir.
  • Medreseler gelişmiş ve ülkenin her tarafına yayılmıştır.
  • Ahilik gibi bir yaygın eğitim kurumu, atabeglik gibi şehzadelerin yetişmesi için bir uygulama ortaya çıkmıştır.
  • Selçuklularda alp, gazi, veli insan tipi vardır.
  • Selçuklularda örgün eğitim kurumlarında medreseler ön plana çıkmakta ve ilk medrese 1040’ta Nişabur’da Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur. Medreselerin yayılmasının başlıca sebeplerine değinirsek eğer;
  • Sünni – Hanefi olan Selçuklular Şii ve Fatımilerin aşırı mezhep propagandasına karşı koymak.
  • Memur yetiştirme amacı
  • Din adamları yetiştirme ve devlet adamlarının bilime önem vermeleri.
  • Öğretim dili ve yöntemi olarak bilim ve kitap yazım dili esas olarak Arapça idi. Müderrisler hükümdar ve vezirler tarafından atanırlar. Öğrenciler burs idi ve medreselerde barınırlardı. Mali kaynaklar esas vakıflardan karşılanır. Etkileri fikir ve kurumsal olarak ikiye ayrılmaktadır. Ortadan kalkışları Büyük Selçuklu Devletinin zayıflayıp 12. yüzyılın ortalarında parçalanması, 1258’de Moğolların Bağdat’ı işgal edip ve tahrip etmeleri vs. gibi nedenleri Nizamiye medreselerinin eski önemi kayboldu.
  • Atabeglik kurumu da önemi büyüktür; çünkü şehzadelerin savaş ve siyaset işlerini öğrenmek onlara danışmanlık rehberlik yapmak için bazı tecrübeli kişilerin çok eskiden beri görevlendirildiği biliniyor.
  • Selçuklularda Atabeglik çok yüksek bir resmi görev ve unvandır. Şehzadelerin en iyi şekilde yetişmesine üstlenmiştir.
  • Anadolu Selçuklularda ve Beyliklerindeki başlıca medreseler hangileridir?
  • Danişmentli medreseleri, Konya Selçuklu medreseleri
  • Ahilik Türk eğitim tarihinde yeri önemi nedir?
  • Ahilik Selçuklular döneminde ortaya çıkmıştır. Osmanlı devletinde etkili olmuş çok yaygın eğitim kurumudur.
  • Nizamülmülk’ün Türk eğitim tarihindeki yeri nedir?
  • Selçuklularda hizmetine giren ve ölümüne kadar Alpaslan ile Melikşah yakın bir süre vezirlik yapan İranlı Nizamülmülk’e bu ad başarılı adil tutması, ‘bilim sever bir devlet adamı olması, Bağdat Nizamiye medreselerini kurdurması, Melikşah’ın Atabekliğini yapması ve Siyasetname adındaki eseri nedeniyledir.
  • Nizamülmülk’e göre, devlet yönetiminin temel ilkesi adalettir.
  • Mevlana Celalettin’in Türk eğitim tarihindeki yeri nedir?
  • Temel eseri Farsça Mesnevi, Divan-ı Kebir, Fihi Mafih’dir. Mevlana sevgi, kardeşlik, hoşgörü, insan olma konularını işlemiş bunları tüm insanlara öğretmeyi amaçlamıştır. Mevlana eğitimin gücüne ve çevresine inanır. Mevlana insanlara alçak gönül olmalarına ve iyilik yapmalarını önermiştir.
  • Yunus Emre, Hacı Bektaşi Veli, Âşık Paşa’nın Türk eğitim tarihindeki yeri nedir?
  • Yunus Emre Mevlana ile görüşmüş yaydığı tasavvuf görüşleri ile yüzyıllarca Anadolu insanını ve tasavvuf erbabını etkilemiş eğitmiştir. Yunus, tüm insanlara seslenir, ırk, din, dil ayrımı yapılmamasını ister. Hacı Bektaşi hoşgörü esas görmüştür ve Bektaşilik tarikatı kurmuştur. Âşık Paşa temel eseri mesnevi etkisinde kalan Garipname’dir
  • Nasreddin Hocanın Türk eğitim tarihindeki yeri nedir?
  • Moğol istilasının verdiği sıkıntı ve yoksulluk Orta Anadolu’da yaşamıştır. Halk dayanma gücü artırmış güldürmüştür. Nasreddin Hocanın verdiği temel dersler; İyimser Olma, Sağduyu ile düşünme, Eleştirerek içini boşaltma.
  • OSMANLILAR
  • Osmanlıların genel olarak eğitimin özellikleri
  • 1. Medreseler çok yaygın ve güçlü örgün eğitim kurumları haline gelmiş, toplumun derinden etkilemiş.
  • 2. Azınlıkları çocuklarını yetiştirmekte Enderun adında örgün eğitim kurumları kurulmuştur.
  • 3. İlköğretim 19.yy kadar basit düzeyde kalmış.
  • 4. Osmanlılar son dönemine kadar ilkokul üstünde sadece erkekler okumuş
  • 5. Eğitim-öğretimin temel amacı dininidir ve nakilci ezbercidir.
  • 6. Tanzimat’a kadar ücretsiz ancak vakıf gelir olmayan okullarda az bir ücret talep edilmekteydi.
  • 7. Azınlık ve yabancılara eğitim hakkı tanınmıştır.
  • 8. Yaygın eğitim din adamları, ahlakçılar, edipler tarafından yapılmıştır.
  • 9. Eğitimde yenileşmelere 1776’ta askeri okullar açılmıştır.
  • 10. Medrese 1776’tan sonra askeri okullarda kısmen, sivil okullarda geniş ölçüde etkisini sürdürmüştür.
  • Kuruluştan eğitimde ilk yenileşme Hareketlerine Kadar 1229–1776
  • Bu dönemde matbaa sonlarına doğru alınmıştır. Bu dönemde bilim geniş bir alana yayılmış. Fatih döneminde kısmen felsefi ve bilimsel düşünüş Osmanlılara girmiştir. Önceleri aktif ve gazi insan tipi gözde iken, askeri ve sosyal duraklama ve gerilemenin başlaması ile 18. yy itibaren orta ve pasif insan tipi ortaya çıkmıştır. Bu dönemde eğitim kurumu olan kahvehaneleri görebilmekteyiz.
  • Osmanlıların ilk dönemlerinde Osmanlı Sultanları bilim sever ve bilim adamlarına saygılı ve onları koruyan hükümdardı.
  • Osmanlılarda ilk medrese Orhan Gazi dönemindedir. En önemli medreseler II. Murat döneminde görebilmekteyiz
  • DARÜLHADİS ve ÜÇŞEREFLİ MEDRESESİ’DİR.
  • Beylikler döneminde medreseler önem verilmekte özellikle Candaroğulları bu konuda büyük bir ün salmıştır. Ayrıca Karakoyunlular, Akkoyunlular bilim severlilikleri olan devletlerdir.
  • Osmanlı Sultanlarının kurdurduğu medreseler;
  • Fatih 8 kiliseyi medreseye çevirmiş. Birçok medreseler yaptırmış külliyeleri vardır. Ayasofya’nın ilk müderrisi MOLLA HÜSREV’dir.
  • Kanun sultan Süleyman’ın özellikle Mimar Sinan’a yaptırdığı Süleymaniye Camii ve külliyesi vardır.
  • Medreselerin düzeyleri öğretim düzeni
  • Ders anlatım tartışma yöntemi uygulanmakta birlikte ezbercilik ön plana çıkmaktaydı. Medreselere sıbyan mekteplerini bitirenler, ya da en az o kadar özel öğrenim gören erkek öğrenciler girmekte idi. Öğrenci sayısı binanın büyüklüğüne bağlı iken 20-30’u geçmemekteydi.
  • Başlıca bilimleri; dini hukuki bilimler, müspet bilimler, alet bilimler
  • Meslek ve ihtisas medreseleri nelerdir?
  • Darülhadisler; hadis okutulması,
  • Darüttıplar; tıp bilimi öğretildiği yer,
  • Darülmesneviler; mesnevi okutulduğu yer
  • Darülkurralar; hafızlar yetiştirilir.
  • Medreseler toplumdaki etkinliği nasıl ortaya çıkar?
  • Ulema sınıfı yetiştirerek, Sıbyan hocası yetiştirerek, İmam vaiz yetiştirerek, Devlet memurları yetiştirerek, Cer yolu ile, Huzur dersleri ile , Padişah bir tür siyasal denetimi ile, Bazı yöntemlerin etkisi ile.
  • Medreselerin bozulma nedenleri;
  • Medreseler 16 yy. bozulmaya başladı kısaca nedenlerine değinirsek eğer;
  • Siyasetin bilim anlayışını baskı altına alması
  • Her şeyin ve bilim temelinde iman esasları aranması
  • Medrese sisteminin kendi iç dinamiklerinin bilimsel gelişmeyi zorlaştırıcı bir nitelik taşıması
  • Batıyla karşılaştırma yapılmaması
  • Medreseler hayır kurumu haline gelerek eğitimden uzaklaşması
  • Devletin bozulmaya başlaması
  • Rüşvet hatır işi girmesi
  • Ayrıca müderrisler, öğretim ve yönetim alanında, disiplin alanında bozulmalar neden olmuştur. Koçi bey padişaha sunduğu raporda önemlidir.  Burada da rüşvet hatır müderrislerin atamaların ön plana geçtiği söylenmiştir.
  • Medreseler sisteminin 20.yy eğitim düşüncesi ile karşılaştırılabilecek yönleri:
  • Bina düzeni olarak camilerin etrafında medreseler yer alırlardı buda kent mimarisinin güzel ve önemli parçası idi. Burs ve sosyal yardımlar öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılamaktaydı. Programlar ders geçme sistemi ele alınırdı yani çağdaş görüşlerle uyuştuğunu gösterir. Kendi işini kendisi yapardı herkes ve halktan kopmama vardı.

Yazar hakkında Tüm gönderileri gör Yazar website

admin

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * olarak işaretlenmiştir.

WordPress sürümünü güncellemeniz ve SLL güvenlik hatalarını gidermeniz gerekiyor.